Ιστορική ανάδρομη
Έρευνα της Μαρίας Παπανδρέου – Εκπαιδευτικός, Συγγραφέας.
Το χωριό Κυρά υπάρχει την περίοδο της φραγκοκρατίας και μάλιστα βρίσκεται σημειωμένο σε παλιούς χάρτες ως Chιra (από τον ιστορικό Φλώριο Βουστρώνιο τον 16ο αιώνα).
Στην περίοδο λοιπόν της Φραγκοκρατίας, Ρήγαινες και Ρήγες υπήρχαν πολλοί. Τι θα πει Ρήγας; Ρήγας είναι ο Βασιλιάς. Και Ρήγαινα αντίστοιχα, η βασίλισσα. Γιατί, όμως να προτιμάται ο ξενόφερτος όρος, Ρήγας και όχι η ελληνική λέξη βασιλιάς; Μα γιατί στη συνείδηση του λαού, Βασιλεύς είναι μόνο ένας: ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου, ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης!
Κρατάμε, λοιπόν κι εμείς τον όρο Ρήγας και αντίστοιχα Ρήγαινα!
Σύμφωνα με αρκετούς ερευνητές, η Ρήγαινα που συναντούμε στους θρύλους και στις παραδόσεις του τόπου μας σχετίζεται με κάποια βασίλισσα από την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Οι ερευνητές καταλήγουν να υποστηρίζουν ότι 3 από τις βασίλισσες αυτές που κυβέρνησαν την περίοδο της Φραγκοκρατίας είναι οι επικρατέστερες, που πιθανόν να πυροδότησαν τους μύθους και θρύλους της Κυράς-Ρήγαινας. Η πρώτη, ήταν η βασίλισσα Ελεονώρα, η δεύτερη η Ελένη Παλαιολόγου και η τρίτη η Αικατερίνη Κορνάρο.
Όμως, ήταν πράγματι μια από αυτές το πρότυπο για να γεννηθούν οι μύθοι για την Κυρά Ρήγαινα;
Οι θρύλοι και οι παραδόσεις θέλουν την Κυρά Ρήγαινα να σχετίζεται με τον Βασίλειο Διγενή Ακρίτα, ο οποίος είναι βυζαντινός ήρωας, που έδρασε στην Κύπρο την περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, πολεμώντας τους Σαρακηνούς και προστατεύοντας το νησί από τις επιδρομές τους. Ο Διγενής, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ήταν πάντα ερωτευμένος με τη Ρήγαινα, μα ποτέ του δεν κατάφερε να την αποκτήσει, γιατί αυτή ήταν άπιαστη και του ζητούσε χάρες και τον τυραννούσε. Άλλες παραδόσεις την θέλουν να είναι ερωμένη του, άλλες πάλι την θέλουν να αρνείται να τον παντρευτεί και άλλες, τη θεωρούν ακόμα και ως αντίπαλό του. Ωστόσο, ο Διγενής με του οποίου το όνομα συνδέεται η Κυρά- Ρήγαινά μας, ήταν Βυζαντινός Ακρίτας και άρα προγενέστερος των συγκεκριμένων βασιλισσών της περιόδου της Φραγκοκρατίας.
Στη Βυζαντινή περίοδο, που έζησε και έδρασε ο Διγενής Ακρίτας, Κυρά ονομαζόταν η Παναγία. Και στην ευρύτερη περιοχή του χωριού μας, όπως αναφέραμε ήδη, υπήρχε μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία την Κυρά, αλλά και η εκκλησία του χωριού, κτισμένη πάνω από την πηγή που τροφοδοτούσε τη μεγάλη δεξαμενή, είναι αφιερωμένη στην Παναγία Χρυσελεούσα ή Ελεούσα. (Πρόκειται για οικοδόμημα του 16ου αιώνα που όμως ανακαινίστηκε το 1879).
Κι υπάρχει και μια άλλη εκδοχή που θέλει την Κυρά Ρήγαινα να αφορά μόνο ως όνομα στην περίοδο της φραγκοκρατίας. Αυτή η εκδοχή, λέει ότι η Κυρά-Ρήγαινα αναφέρεται στη θεά Αφροδίτη. Ο ερευνητής Σίμος Μενάρδος (1901), γράφει ότι μόνο ο τίτλος είναι μεσαιωνικός. Η Ρήγαινα είναι αρχαία, διότι ποια ήταν η πανέμορφη εκείνη γυναίκα, η οποία δεν γερνούσε ποτέ, εκτός από την θεά Αφροδίτη που είναι η κατεξοχήν θεά της Κύπρου. Είναι γνωστό επίσης, ότι στην περιοχή μας υπήρχε ιερό αφιερωμένο στη θεά Αφροδίτη. Από τη λατρεία της Αφροδίτης λοιπόν ξεκινά ο θρύλος της μεσαιωνικής ρήγαινας. Αυτής που στα βυζαντινά χρόνια σμίγει με τον νεότερο θεό -τον αντικαταστάτη του θεού Άρη – και εραστή της Αφροδίτης- και που δεν ήταν άλλος από τον Βασίλειο Διγενή Ακρίτα. Πώς συνδέθηκε, τώρα, η Ρήγαινα-Αφροδίτη με την Παναγία;
Τα βυζαντινά χρόνια, με την έντονη θρησκευτικότητα που τα χαρακτηρίζει, εξαφάνισαν την Αφροδίτη, μετά από την εφαρμογή των διαταγμάτων του βυζαντινού αυτοκράτορα Θεοδοσίου στην Κύπρο, το 400 μ.Χ. Η λατρεία όμως της θεάς Αφροδίτης δεν ξεριζώθηκε από τις ψυχές των ανθρώπων. Για του λόγου το αληθές, στην περιοχή του Τροόδους, υπάρχει και εκκλησία που ονομάζεται Παναγία η Αφροδίτισσα, στην οποία και προσεύχονται οι κοπέλες για να τους χαρίσει γονιμότητα. Και έτσι συνδέθηκε η Ρήγαινα με την Παναγία.
Η Ρήγαινα μοιάζει να είναι ένας μύθος χωρίς χρόνο, χωρίς αρχή, χωρίς τέλος. Στο πρόσωπό της αντιπροσωπεύονται η θεά Αφροδίτη, οι βασίλισσες της περιόδου της φραγκοκρατίας ή οι εντυπωσιακές πυργοδέσποινες των μεσαιωνικών χρόνων ή ακόμα και οι αριστοκράτισσες των βυζαντινών χρόνων.
Σε κάποιες περιπτώσεις η Ρήγαινα είναι καλόκαρδη, θρήσκα και σχετίζεται με εκκλησίες. Ιστορικά στοιχεία μαρτυρούν ότι η Ρήγαινα Ελεονώρα ξαναέχτισε το μοναστήρι του Κύκκου, όταν καταστράφηκε από πυρκαγιά. Η Ρήγαινα Ελένη Παλαιολογίνα επίσης ανοικοδόμησε εκκλησίες και μοναστήρια. Η Ρήγαινα Αικατερίνη Κορνάρο πριν φύγει από την Κύπρο πήγε να προσκυνήσει και να προσευχηθεί στην Παναγία Αψιθιώτισσα στον Πενταδάκτυλο. Μα και η δική μας η Κυρά- Ρήγαινα, όπως αναφέραμε ήδη, ήταν θρήσκα και προσευχόταν στον Άγιο Γεώργιο.
Σε άλλες περιπτώσεις, πάλι, στους θρύλους άλλων χωριών, παρουσιάζεται να είναι σκληρή, κακιά, ζηλιάρα και εκδικητική. Όπως, όμως, και να παρουσιάζεται πάντα παραμένει εκθαμβωτική σε ομορφιά και χάρη, αλλά και δυναμική και πλούσια με αμύθητα κρυμμένα πλούτη, τόσα, ώστε να εξάπτει την φαντασία και να πυροδοτεί το πλάσιμο του μύθου.
Ωστόσο, αν παραμερίσουμε λίγο τη φαντασία, τα αμύθητα της πλούτη είναι εύκολο να εξηγηθούν πώς προέκυψαν μέσα στους μύθους. Πρόκειται για τις αρχαιότητες που τόσες πολλές κρύβονταν και εξακολουθούν να κρύβονται ακόμα στα σπλάχνα της κύπριας γης. Μεταξύ όλων των αρχαίων αντικειμένων, εκείνα που ιδιαίτερα ενδιέφεραν τους απλούς ανθρώπους, σε εποχές που ας μην ξεχνούμε ότι ανθούσε η τυμβωρυχία και η αρχαιοκαπηλία, ήταν τα πλούσια κτερίσματα που περιλάμβαναν χρυσά και ασημένια σκεύη, και ιδίως κοσμήματα. Τα κτερίσματα αυτά βρίσκονταν κοντά σε αρχαία χαλάσματα και ασφαλώς θεωρούνταν ότι ανήκαν σε κάποια Ρήγαινα, χωρίς να έχει σημασία σε ποιαν. Αν σκεφτεί κανείς ότι η Κύπρος στα αρχαία χρόνια είχε 12 βασίλεια και αντίστοιχα 12 βασιλιάδες-Ρίγες και 12 Ρήγαινες, σίγουρα σε κάποιες από αυτές ανήκαν τα χρυσά κοσμήματα που έβρισκαν στους τάφους. Και στο χωριό μας βρέθηκαν τέτοιοι τάφοι με αρχαία κτερίσματα, χρυσά και άλλα.
Σύμφωνα με Αρχαιολογικές Ανασκαφές που έγιναν το 1945-46, το χωριό μας αποτελεί σημαντική αρχαιολογική ζώνη των Προϊστορικών χρόνων. Εξάλλου, στα Προϊστορικά χρόνια, η δυτική πεδιάδα στην οποία βρίσκεται και η Κυρά, ήταν πυκνοκατοικημένος συνοικισμός, ακριβώς λόγω του ποταμού Οβγού που διευκόλυνε την καθημερινή ζωή των ανθρώπων από την χαλκολιθική ακόμα εποχή, δηλαδή το 2900π.Χ. (άρδευση, ύδρευση κ.λπ.).
Στην περιοχή του χωριού Κυρά, είναι γνωστοί δυο προϊστορικοί συνοικισμοί. Ο ένας βρίσκεται στην τοποθεσία Αλώνια και ο δεύτερος, στην τοποθεσία Καμινάρια. Από τους συνοικισμούς αυτούς βγήκαν στο φως σημαντικά αρχαία ευρήματα.
Επίσης, ανασκάφηκαν λαξευτοί θαλαμοειδείς τάφοι της πρώιμης εποχής του χαλκού, 2500π.Χ., καθώς και λαξευτοί θαλαμοειδείς τάφοι των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρονών (325π.Χ.), με πλούσια κεραμικά και άλλα κτερίσματα.
«Η ανασκαφή που θυμάμαι ως παιδί, δεν ήταν ακριβώς ανασκαφή για συγκεκριμένο αρχαιολογικό σκοπό. Η ανασκαφή προέκυψε όταν στην αυλή του σχολείου μας έσκαβαν για να φτιάξουν αποχωρητήρια. Προσπάθησαν λοιπόν να σκάψουν ένα «λάκκο». Μόλις έσκαψαν περίπου δύο μέτρα, βρήκαν αρχαία αγγεία. Όπως φαίνεται οι αρχαίοι μας πρόγονοι, μαζί με τους νεκρούς τους, έθαβαν και τα αγγεία τους μαζί, να τα πάρουν στην άλλη ζωή. Το συγκλονιστικό είναι πως η ανασκαφή σταμάτησε μόλις βρέθηκε ένα χρυσό φύλλο δάφνης και ειδοποιήθηκε το αρχαιολογικό μουσείο. Ο υπεύθυνος που ήρθε, υποστήριξε ότι εκεί, μάλλον, βρισκόταν ολόκληρο στεφάνι με χρυσά φύλλα δάφνης, που πιθανόν να ανήκε σε κάποιο βασιλικό πρόσωπο. Ξεκίνησαν έτσι επιστάμενες προσπάθειες ανασκαφής από αρχαιολόγους, αλλά δεν βρέθηκε το στεφάνι, προφανώς επειδή ο τάφος είχε συληθεί. Ωστόσο, βρέθηκαν και άλλα αγγεία με τη δική τους αρχαιολογική σημασία… Πολλές ανασκαφές γίνονταν παράνομα. Εγώ προσωπικά, θυμάμαι πως, όταν το 1964 είχαν βομβαρδίσει οι Τούρκοι στη Μασσούρα, μας έδωσαν οδηγίες να φτιάχναμε αυτοσχέδια καταφύγια, σε περίπτωση που οι Τούρκοι ξαναβομβάρδιζαν να είχαμε να κρυφτούμε. Θυμάμαι, λοιπόν, εκεί που έσκαβα να φτιάξω το καταφύγιο για την οικογένειά μου, να βρίσκω αρχαία αγγεία, έξω από την αυλή του πατρικού μου σπιτιού! Βρήκα και κάτι σαν καπνιστήρι να το πω, κάπως έτσι έμοιαζε. Ανίδεος και μαθητής τότε τα άφησα εκεί. Αργότερα, το σκέφτηκα, πως αφού όποιος έσκαβε δεξιά-αριστερά έβρισκε και αρχαία, φαίνεται πως η Κυρά ήταν ένα απέραντο αρχαίο νεκροταφείο». Αφήγηση: Κώστας Παπανδρέου
Μια φορά και ένα καιρό ζούσε μια Ρήγαινα, ή Κυρά-Ρήγαινα ή μόνο Κυρά…
Η Ρήγαινα μοιάζει να είναι ένας μύθος χωρίς χρόνο, χωρίς αρχή, χωρίς τέλος.
Ευτυχώς, χωρίς τέλος… Γιατί έτσι, μπορούμε ακόμα να ελπίζουμε…
Βιβλιογραφία
Παυλίδης, Α. (2006). Η Ρήγαινα της Κύπρου, Ψηφιακός Ηρόδοτος
https://digital-herodotus.eu/…/4881/e-regaina-tes-kuprou/
Μενάρδου, Σ. (2001). Τοπωνυμικέ και Λαογραφικέ Μελέται, Λευκωσία.
Παυλίδης, Α. (1991). Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, Λευκωσία
Σακελλαρίου Α. (1991) Κυπριακά, Αθήνα.
Κληρίδης, Ν. (1954). Θρύλοι και Παραδόσεις της Κύπρου, Λευκωσία.
Κληρίδης, Ν. (1961). Χωριά και Πολιτείες της Κύπρου, Λευκωσία
© 2026 Κοινοτικό Συμβούλιο Κυράς. Σχεδιάστηκε από την Digital Evolve
